TATAR AŞLARI

 

 

 

 

Tatar aşları
Wikipedia'dan
 

Tatar xalqı bik borınğıdan uq aş-su äzerlärgä osta bulğan, tämle wä üzençälekle aşlar peşergän. Milli aşlarnıñ üzençälege xalıqnıñ tormış räweşenä bäyle bulğan.

Tatarlar elek-elektän igen ikkän, şuña kürä kübräk onnan, yarmadan aşlar äzerlägän, arış, boday, qaraboday, borçaq, arpa wä solı onın, tarı, qaraboday wä boray, soñraq döge yarmasın kiñ qullanğan. Awıl xalqı tarttırmíça ğına borçaq belän yasmıqtan törle aşamlıqlar äzerlägän.

İt, bigräk tä sarıq, síır wä at (tay) ite Tatarlarnıñ yaratqan aşı ul. Yaña suyğan terlek iten östenräk kürälär, ämma elek cäyen, saqlar urın bulmağanlıqtan, tozlı wä qaqlağan it tä qullanğannar. İttän aş, şulpa peşergännär, aştan alğan itne yış qına şulpadan soñ birgännär.

At iten ayıruça yaratıp aşağannar, çönki ul bik tuqlıqlı, xalıq arasında xättä ati aşağan keşe salqınğa bireşmi, aru-talunı belmi digän fiker dä yäşägän. At itennän ğäyät küp törle aşlar äzerlägännär, qayberlären isä barı şul ittän genä peşerep bulğan. Qullama (itle salma) wä qaqlağan qazılıq Tatar aşları arasında şundí tämnelektän sanala da.

Tatar aşları arasında söt azıqları zur urın alıp tora. Läkin sötne şul kileş kenä siräk qullanğannar, çäygä salıp eçkännär yä isä aşamlıqlarğa salğannar. Söttä may yazğannar, sözmä, eremçek, qatıq, qaymaq, qort yasağannar. Tatarlar yasağan atlan may böten turä-yündä dan totqan.

Yomırqanı törleçä peşerälär, aşqa salalar, täbä äzerlälär, qamırğa wä törle bäleşlärgä sıtalar. Sabantuy waqıtlarında ul ğädäti aşamlıq bulıp sanala.

Balıq beraz azraq qullana. Qorban balığı, sazan, sudaq kebek balıqlarnı qızdıralar, alardan bäleş salalar. Yılğa balığınnan (alabuğa, çabaq, taşbaş, şırtlaqa w.b.) ğädättä täbä peşerelä.

Yäşelçälär äz qullanıla, kübräk suğan, sarımsaq, qabaq, çögender. Soñğı ğasırlar bäräñge bik yaratılğan. Ğömümän dä yäşelçä üsterü ul Tatarnıñ töp şögellärenä kermi.

Mük ciläge, narat ciläge, balan, cir ciläge, qayın ciläge, qara ciläk, şomırt, miläş, w.b. törle qırğí ciläklärdän eçemleklärbäleş eçläre yasala.

Tämletkeçlärdän däfnä yafrağı, qara borıç, qänäfer, imbir, darçínŞäreqtän kiterelä torğan başqa äyberlärne qullanalar. Üzlärendä bulğannardan bötnek, quzaqlı qızıl borıç, kerän, aq yä ki qızıl serkä, qatıq w.b. faydalanıla.

 
 
ATLAN MAY

Atlan may yä ki aq may yaña ayırtqan qaymaqtan yasílar. peşkän qaymaq yä ki söt östennän yasalğan may iñ äybät bulıp isäplänä. Anı bäyräm tabınına quyalar.

Maynı quış eşle tar häm biek sawıtta – ğöbädä göbä tayağı belän yazalar. Qayçağında maynı kismäk yä isä çülmäktä dä yazalar. Yazğan maynı, äyräneñnän arındıru öçen, salqın suğa salalar, annarı qadaqlap (400 g), tügäräk yä ki ozınça yomarlap yasílar.

 

Bäräñge täkäse

Bäräñge täkäse ul töçe qamırdan äzer länä torğan bökkän.

Bäräñgene borçaq zurlığında bik waq itep turílar, toz belän uılğan qara borıç salıp yaxşılap bolğatalar. Bäräñgegä turalğan başlı suğan belän berär nindi tämlätkeç ülän salırğa mömkin. Töçe qamırdan uç töbe zurlığında bökkännär yasap miçkä tığalar. Peşkän täkälärne qaynar kileş urtağa yarıp, bäräñgene qanat belän eretelgän atlan may belän maylílar.

 
 
 
 
ÖÇPOÇMAK

Öçpoçmaq, Tatar xalqınıñ milli rízığı. Ğädättä, eçenä turalğan it, suğan, bäräñge tutırıp peşerelä torğan öç poçmaqlı qamır aşı. Tabınğa şulpa belän dä, çäy yanına da quyıla.

 

 

 

Qıstıbí Wikipedia'dan
 

Qıstıbí yä ki küzikmäk töçe qamırdan äzerlänä, anıñ eçenä töygän bäräñge, tarı botqası, töygän kinder orlığı, mäk w.b. salalar.

<****** type=text/**********> //

Bäräñge qıstıbíı

Bik qatı itmiçä genä töçe qamır basalar da, beraz totqaç, 75är gramlı kisäklärgä bülep, yuqa ğına itep cäyälär, cäyemnärne qızğan tabada, may sörtmiçä genä, başta ber, annarı ikençe yağın äyländerep peşerep alalar, suınmasın wä qatıp kitmäsen öçen berse östenä bersen öyep, tastımal belän qaplap quyalar. Çönki suınsa, urtalay böklägändä sına.

Qıstıbí eçenä salu öçen, bäräñge peşerep qaynar kileş töyälär, qaynar söt, sarı may salıp bolğatalar. Mayda qızdırılğan suğan belän dä bolğatırğa bula.

Äzer cäyemneñ yartasına bäräñge bolamığı yağıp tiz genä ikençe yağı belän qaplílar. Qıstíbínı qanat belän eretelgän sarı may belän maylap, tabınğa qaynar kileş birälär.

Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 100 g bäräñge, 20 g suğan, 20 g söt, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

Tarı qıstıbíı

Tarı yarmasınnan söt belän yomşaq qına botqa peşerälär, may salıp bolğatalar.

Qamırın wä qıstıbíın üzen näq bäräñge qıstıbíı şikelle äzerlilär.

Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 150 g tarı botqası, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

 Kinder orlığı qıstıbíı

Kipterelgän kinder orlığın töyep ililär, kinder orlığına anıñ öçtän bere qädär bäräñge bolamığı, söt öste, may quşıp yaxşılap bolğatalar. Anı aldan äzerlängän cäyemneñ yartısına yağıp, ikençe yartısı belän qaplílar, maylap, 10 minut miçtä totalar.

Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 120 g kinder orlığı, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

 Mäk qıstıbíı

Mäkne ililär dä qaynar suğa salıp bürtterälär, annarı iläktä sarqıtalar, kilegä salıp töyälär. Töygän mäkkä beraz qaymaq, şikär qomı östäp bolğatalar wä peşkän qamırğa yağıp, qısıp, maylap quyalar.

Ber qıstıbíğa: 75 g töçe qamır, 80-100 g töygän mäk, 20 g şikär qomı, 20 g qaymaq, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär g atlan may.

 

 

QORT

Qort yä ki qızıl eremçek ul körän tösenä xätle şikär salıp peşerelgän eremçek. Anı göbädiä-bäleşlärgä salalar, qortlı may yasílar, yä ki ber kileş tatlı äyber kük çäy belän aşílar.

Eremçekkä beraz su yä ki söt salıp, sawıt töbenä utırırğa birmiçä waqıt-waqıt bolğatıp torıp, qaynatalar. Qızartunı tizlätü öçen sawıtnı qapqaç belän yabalar. Su betä torğan sayın, anı ösäp torası, su eremçek astında gel beraz bulırğa tieş, köyä başlamaw öçen. Eremçek sarı töskä kerä başlağaç aña kiräkle balılığına xätle şikär salıp, qapqaçnı alıp quyıp, gel bolğatıp torası. Qort körän töskä äwerelgäç, anı qalğan su betkänçe qortıp alası.

Qort çäy öçen yasalsa şikärne kübräk salırğa bula.

 

 

 

EREMÇEK

Eremçek ul söt aqsımı.

Sötne qaynawğa tikle cılıtıp, beraz qatıq salıp, qanatunı däwam itälär. Berazdan soñ söt erep eremçekkä äylänä. Anı suıtırğa quyalar. Suınğaç bik waq sözgeç arqılı sözep sudan ayıralar. Sötneñ ber literdän 250 gramğa yaqın eremçek çığa.

Eremçekne yaña söttän genä tügel, äçegän söttän dä, iskergän qatıqtan da yasílar. Andí çaqlarda eretäse äyberne qaynatırğa quyıp erüen kötälär.

 

 

QATIQ

Qatıq ul äçetelgän söt. Döres yasalğan qatıq qatı bulırğa tieş, läpeldätep torırğa, aña qazıp quyılğan qalaq töşmäskä tieş.

Yasaw

Ayırtılmağan sötne qaynatıp, +40°C cılılığına tikle suıtalar, östenä ayırım sawıtta äybätläp bolğatqan oyıtqı (salqın qatıq) salalar. Annarı sötne bolğatalat wä selketmiçä genä sawıtnı cılı äyber belän törep quyalar. Bülmä cılı bulsa, 6-8 säğättän soñ qatıq äçep citä, annan su ayırıla, wä anı yartı täwlekkä salqın urınğa quyalar.

Qatıqnı çögender yä isä çiä belän dä oyıtalar. Yuğan çögenderne peşerep, ärçilär wä waq qına itep turílar; çiäneñ başta töşen alalar, annarı qaşıq belän izälär. Çögender belän çiäne qaynar sötkä, oyıtqığa qädär salalar.

Qatıq tämlekär häm tuqlıqlıraq bulsın öçen, oyıtqı belän bergä sötkä ber yomrı qaymaq salırğa da bula.

Külämnär: 1 l sötkä 100 g oyıtqı

Kiñäş: söt äçetergä quyu aldınnan qaynap çıqmasa, qatıq çıqmas, selägäyle närsä genä bulıp çığa. Bu döres bulıp çıqmağan qatıqnı Awrupıdayoğurt” itep atílar.

Aşaw

Qatıq äçeräk yä isä töçeräk bulırğa mömkin. Töçeräk qatıqnı üzen genä aşílar, äçeräkne isä aşqa salalar.

Qatıqnı sawıttan ber cirdän qalaq belän qayırıp alınsa wä şul cirdä cíıla torğan su tügep torılsa, qatıq tağın da qatıraq bula. Qatıq tabınğa píalalarda quyıla.

 

 

SÖT

Söt Tatar xalqı küp qullana. Anı qamırğa, salalar, botqa peşerälär, annan qatıq, sözmä, atlan may yasílar, çäygä salıp içälär.

 

 

AYRAN

Äyrän ul su belän síıqlanğan qatıq.

Aşaw

Susınnı yaxşı basqanlıqtan, äyränne esse cäy könnärendä eçälär. Anı peşkän bäräñge, bäräñge bolamığı, tarıqaraboday botqası belän birergä mömkin.

Yasaw

Äyränne qatıqqa salqın çışmä suı yä ki şífalı su quşıp yasílar. Telägän keşe aña şikär yä ki toz salala.

Berär sawıtqa salıp anı qaşıq belän äybätläp bolğatıp küpertälär dä bolğata-bolğata äkren genä salqın su östilär. Äyrän kübekle, töyersez bulırğa wä çemerdäp torırğa tieş.

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !